home > Sterven & Uitvaart > Geschiedenis hospices
terug
Geschiedenis van de hospices

Tijdens de kruistochten onstonden er nieuwe religieuze initiatieven in de vorm van militaire ordes. Deze waren bedoeld om leken -in tegenstelling tot monniken- in staat te stellen aan hun religieuze behoeftes te voldoen. De Hospitaalridders ontstonden door de behoefte aan opvang en verzorging van de vele pelgrims naar Jerusalem. Oorspronkelijk vormden ze geen gevechtseenheid.
In 1113 kreeg een zekere Gerald/Gerard toestemming van paus Paschal II tot oprichting van de Orde van St. Johannes van Jerusalem. Deze Gerald werd 'oprichter en commandant van het hospice te Jerusalem' genoemd. Of hij daadwerkelijk de oprichter was, wordt echter betwijfeld. Waarschijnlijk is de hospice van Jerusalem ouder, en dateert misschien zelfs van vóór de Eerste Kruistocht. Dat deze hospice niet de eerste was in Jerusalem is echter zeker; reeds in 1050 hadden Italiaanse handelaren een hospice in Jerusalem opgezet. Dit hospice was echter verbonden aan een klooster, terwijl de hospice van de Orde van St. Johannes onafhankelijk was. Een ander verschil was dat de Italiaanse hospice gewijd was aan St. Johannes van Alexandrië in plaats van de militaire Orde die gewijd was aan St. Johannes de Doper.

Wapen van de
Orde van Malta
Tot 1309 was de Orde bekend onder de naam van Hospitaalridders van Jerusalem. Hierna moesten ze zich terugtrekken uit Jerusalem onder de aanvallen vanuit de Arabische wereld, waarna ze zich vestigden op het eiland Rhodes, waar ze bleven onder de naam van Ridders van Rhodes tot 1522. Uiteindelijk, in 1530, zouden zich vestigen op Malta waaraan de orde nog steeds zijn huidige naam dankt; de Ridders van Malta of de Malteese Orde.

In de 12e eeuw had het Hospitaal alleen een vreedzame functie; het verzorgde de armen en zieken die op pelgrimage waren naar Jerusalem. Dit zorgde ervoor dat ze vele donaties -zowel in de vorm van geld als land- ontvingen van diverse staten, en van personen die dankbaar waren voor hun hulp. Hoewel in de regels van de Hospitaalridders alleen vermelding wordt gemaakt van hun religieuze en humanitaire verplichtingen, functioneerden de ridders ook vaak als -militair- escort van groepen pelgrims. Tegen de tijd dat de orde gedwongen werd te vertrekken uit Jerusalem, bezaten ze veel bezittingen in Europa en waren een belangrijke macht, zowel op militair, financiëel alsmede op politiek gebied. Dit was één van de redenen waarom de orde van de Tempeliers in Europa met geweld opgeheven werd.

In de Middeleeuwen ontstonden er veel hospices op de pelgrimsroutes van en naar Rome, Chartres en Santiago de Compostela. Deze onderkomens hielpen de pelgrims waarvan er velen ziek waren en hoopten op een wonderbaarlijke genezing als ze hun pelgrimsdoel zouden bereiken. Veel van deze zieke pelgrims zouden de pegrimage niet overleven.

Tussen de 16e en 18e eeuw organiseerden religieuze ordes instituten op lokaal of regionaal niveau om zieken te verzorgen, inclusief de stervenden. In deze tijd stierven de meeste mensen thuis, meestal verzorgd door de vrouwen binnen de familie.

In de 19e eeuw ontstaan verzorgingshuizen voor stervenden vanuit min of meer particuliere initiatieven. Madame Garnier opent een 'calvaire' in Lyon, Frankrijk om te zorgen voor stervenden. En in 1879 begint Mary Aikenhead, moederoverste van de Ierse Zusters van Liefdadigheid een Onze Lieve Vrouwe Hospice in Dublin, Ierland; ook enkel bedoeld voor mensen die op sterven liggen.
Aan het einde van de 19e eeuw begint het nog immer voortdurende proces van de medicalisering van de stervenden: er vindt een toename plaats van ziekenhuizen en armenhuizen, gefinanciëerd door gemeentelijke of liefdadigheidsinstellingen. Ook de uitbreiding van medische kennis draagt hier in belangrijke mate aan bij. Aan het einde van de 20e eeuw zal circa 80% van de -Westerse- bevolking bijvoorbeeld sterven in een ziekenhuis of verzorgingshuis.

Moderne tijd
In de beginjaren van de 20e eeuw worden er in Londen drie Hospices geopend om te zorgen voor zieken en stervenden: het St. Joseph's Hospice, St. Luke's Hospice en het Hospice van God.
Vanaf ongeveer 1935 onstaat er een groeiende interesse in de psychosociale aspecten van het sterven en verlies door de werken van o.a. Worcester, Bowlby, Lindemann, Hinton, Parkes, Kübler-Ross, Raphael en Worden.
Tussen 1957 en '67 werkt in het St. Joseph's Hospice een jonge Cicely Saunders, getraind als verpleegster en social werkster. Hier bestudeerde zij pijncontrole bij kanker in een gevorderd stadium. Dr. Saunders experimenteerde met het regelmatig toedienen van pijnstillers in tegenstelling tot het algemenere wachten op de terugkeer van de pijn vóór er pijnstillers werden gebruikt. Dit is tegenwoordig standaard gebruik binnen de hospice en palliatieve zorg.
In 1967 opent Dame Saunders het St. Christopher Hospice in Londen, waar de nadruk ligt op een multi-disciplinaire benadering van de zorg voor stervenden, het regelmatig toedienen van medicijnen voor pijnbestrijding en speciale aandacht voor het sociale, spirituele en psychologisch lijden van de patiënten en families.

Tussen 1968 en 1975 worden veel hospice en palliatieve zorg programma's opgezet in Engeland, waarbij het St. Christopher Hospice als model diende.
In 1974 begint het New Haven Hospice -tegenwoordig Connecticut Hospice- in de Verenigde Staten met thuiszorg voor kankerpatiënten en andere dodelijke aandoeningen. Tussen 1974 en '78 openen meerdere hospcies en palliatieve zorg eenheden over geheel Noord-Amerika. Hieronder bevinden zich o.a. Hospice of Marin te Californië, de Palliatieve Zorg Unit in het Koninklijke Victoria Ziekenhuis in Montreal, Canada, het Ondersteuningsteam van het St. Luke Ziekenhuis in New York, en het Church Hospital Hospice in Baltimore.

In de 80'er jaren breidt de hospice zorg, met speciale aandacht voor de thuiszorg, zich verder uit door de Verenigde Staten. In 1984 wordt hospice zorg toegevoegd aan het pakket van Medicare (Amerikaanse ziektekosten vergoedingen). Men begint ook zorg te dragen voor personen met gevorderde AIDS.

In de laatste jaren van de vorige eeuw zijn er bijna 3.000 hopsices en palliatieve zorginstelingen in de Verenigde Staten. Er bestaat een uitgebreid hospice en palliatieve zorgsysteem in Canada, Australië, Nieuw Zeelandm en grote delen van Azië en West-Europa. Palliatieve zorg en hospices zijn beschikbaar in meer dan 40 landen, waaronder een aantal ontwikkelingslanden.
De Wereld Gezondheids Organisatie ontwikkelt een standaard voor palliatieve zorg en pijnbestrijding, en benoemd het als een 'prioriteit'. Maar studies tonen aan dat de meeste patiënten nog steeds weinig of geen effectieve palliatieve zorg ontvangen, en dat pijn slechts matig gecontroleerd kan worden. Dit laatste meestal door gebrek aan medische kennis, ongegronde angsten voor verslavingen en -in ontwikkelingslanden- een gebrek aan de juiste medicijnen.

De 21e eeuw is begonnen en de principes van goede hospice en palliatieve zorg zijn aanvaard. Veel patiënten met levensbedreigende ziektes in een vergevorderd stadium, en hun families, weten zich verzekerd van bekwame en compassievolle zorg bij hun thuis, in verpleeghuizen en in ziekenhuizen.